Czym jest pułapka średniego rozwoju (dochodu) oraz co ją charakteryzuje? Co odpowiada za zjawiska określane tym mianem? W jakich krajach zaobserwowano to zjawisko? Czy koncepcja nie kłóci się z rzeczywistością?

▪ Wprowadzenie

Szybki wzrost popularności pojęcia „pułapka średniego poziomu rozwoju”1 lub „pułapka średniego dochodu” nastąpił po wprowadzeniu go do dyskusji w 2007 roku przez dwóch ekonomistów Banku Światowego Indermita Gilla i Homiego Kharasa. Autorzy próbowali wytłumaczyć dlaczego niektóre państwa azjatyckie w pewnym momencie przestają się rozwijać2. Zachęcili tym samym do debaty na temat pożądanych zmian gospodarczych w poszczególnych państwach.

▪ Pojęcie i charakterystyka „Pułapka średniego dochodu”

Poprzez „pułapkę” Gill i Kharas rozumieli przypadek błędnej diagnozy przy poszukiwaniu przez dany kraj strategii wzrostu odpowiadającej strukturalnym cechom gospodarki. Założyli dwa warianty tak rozumianej „pułapki”:

▶ a) trwanie przy strategii wzrostu opartej na eksporcie pracochłonnych towarów przemysłowych, mimo utraty przewagi konkurencyjnej w wyniku wzrostu płac,
▶ b) próba zbyt wczesnego przeskoczenia do „gospodarki opartej na wiedzy” mimo braku potrzebnej infrastruktury instytucjonalnej3.

azja

I. Gill i H. Kharas uważali, że kraje o średnim dochodzie, które wpadły w „pułapkę” nie są w stanie konkurować zarówno z ubogimi krajami o niskich kosztach pracy, jak i z krajami o wysokim dochodzie, które przodują w innowacjach. Wcześniejsze sukcesy ekonomiczne zasilane były głównie relatywnie niskimi płacami, zjawiskiem urbanizacji oraz relokacji siły roboczej i kapitału z sektorów o niskiej produktywności, głównie tradycyjnego rolnictwa, do bardziej produktywnych i uprzemysłowionych obszarów gospodarki. Dodatkowo, obserwowany gwałtowny skok technologiczny wynika jedynie z naśladowania korzystnych rozwiązań stosowanych przez bardziej rozwinięte kraje regionu i nie stanowi przewagi dla „kopiującego” ich państwa4. „Pułapkę” próbowano również wyjaśnić w oparciu o podejście ilościowe, zgodnie z którym dany kraj wpadł w pułapkę średniego rozwoju lub może wpaść, jeśli:

▶ a) jego PKB per capita osiągnął określony poziom,
▶ b) odpowiednio długo przebywał w określonym przedziale PKB per capita,
▶ c) proces jego konwergencji w stosunku do wybranego kraju wysokorozwiniętego (np. Stanów Zjednoczonych5) zahamował6.

▪ Konwergencja

Przez konwergencję rozumiemy efekt doganiania krajów wysoko rozwiniętych przez kraje słabiej rozwinięte, które wykazują szybsze tempo wzrostu gospodarczego niż kraje wyżej rozwinięte. W rezultacie, w długiej perspektywie wszystkie społeczeństwa powinny żyć na podobnym, wysokim poziomie. Jednak zgodnie z koncepcją „pułapki” kraj, który doświadczył relatywnie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego i zatrzymał się na średnim poziomie PKB per capita nie ma potencjału umożliwiającego przejście do grupy krajów o wyższym dochodzie.

▪ Przykłady państw

Przykłady państw: W opublikowanym w 2012 roku artykule „Avoiding Middle-Income Growth Traps” wskazano, że spośród 101 krajów, które w 1960 roku były uznawane za państwa o średnim dochodzie, do grupy o wyższych dochodach awansowało zaledwie trzynaście: Grecja, Irlandia, Izrael, Japonia, Korea Płd., Mauritius, Portugalia, Hiszpania, Portoryko, Tajwan, Singapur, Hongkong i Gwinea Równikowa. Wiele z nich opuściło już tą grupę w wyniku załamania gospodarczego (Grecja), spadku ceny ropy naftowej (Gwinea Równikowa) czy z powodu stagnacji gospodarczej (Mauritius). Wśród regionów, które negatywnie wyróżniają się pod względem liczby krajów, które wpadły w „pułapkę”, znajdują się trzy: Ameryka Łacińska, Bliski Wschód (z wyłączeniem państw z bogatymi zasobami ropy naftowej) oraz Afryka Północna7. Jak zauważa Anna Zielińska-Głębocka, duże ryzyko spowolnienia pojawia się w takich krajach jak m.in. Chiny, Indie, Malezja, Indonezja, Filipiny, Tajlandia i Wietnam; Argentyna, Brazylia, Chile i Meksyk oraz w krajach arabskich – Jordanii, Egipcie, Tunezji i Iranie. Państwa te mają problemy m.in. z jakością instytucji, efektywną polityką makroekonomiczną, infrastrukturą komunikacyjną oraz handlem zagranicznym8.

Zanim omówimy na ile realne spowolnienia wzrostu w różnych państwach da się wyjaśnić przy pomocy koncepcji pułapki średniego rozwoju, należy zauważyć, że tempo rozwoju nie jest dane raz na zawsze. Warto dbać o rozwój innowacji, instytucji i know-how. Rozważaniom na te tematy sprzyjają nie tylko debaty ekonomistów, lecz również spotkania praktyków biznesu. I właśnie do udziału w jednym z takich spotkań chcemy was dziś zachęcić.

Mowa mianowicie o  tegorocznej edycji Europejskiego Forum Gospodarczego Łódzkie 2021 które odbywa się w dniach 27-29 października.

efg

Europejskie Forum Gospodarcze to duża impreza gospodarcza, odbywająca się cyklicznie od kilkunastu lat. W tegorocznej edycji jest szansa na wzięcie udziału w ponad 30-stu panelach dyskusyjnych o tematyce innowacji i technologii, biznesu i finansów, gospodarki i społeczeństwa oraz przedsiębiorczości i rozwoju.

Udział w tym wydarzeniu to możliwość zdobycia wiedzy o tym jak wejść na rynki zagraniczne, w jaki sposób zarządzać firmą i ją rozwijać oraz z jakiego wsparcia finansowego korzystać, a także możliwość zainspirowania się historiami znanych biznesmenów oraz wykładami motywacyjnymi oraz nawiązania nowych kontaktów z biznesmenami, naukowcami i samorządowcami.

Aby wziąć udział w wydarzeniu, należy zarejestrować się na stronie forum.lodzkie.pl.
Udział w wydarzeniu jest bezpłatny!

▪ Koncepcja „pułapki”, a rzeczywistość

A teraz, wracając do tematu, odpowiedzmy na pytanie: czy koncepcja „pułapki” nie kłóci się z rzeczywistością? Koncepcję „pułapki” podważa m.in. Marcin Piątkowski. Według ekonomisty jest to koncepcja, na którą nie ma naukowych dowodów9. Problemy budzi przede wszystkim brak jednej definicji naukowej „pułapki” przez co pojawiają się rozbieżności w klasyfikacji państw, których „pułapka” dotknęła lub może dotknąć. Nie jest oczywiste, gdzie przebiega granica między krajami o średnim oraz o wysokim dochodzie (jak też o niskim i średnim dochodzie). Im szerzej progi zostaną ustalone, tym więcej państw „utknie” w pułapce średniego dochodu. Przyjęty podział na kraje o niskim, średnim i wysokim dochodzie jest umowny, bowiem co roku kilka państw przesuwa się z jednej grupy do innej. Ponadto, kryzys światowy, który w pierwszej kolejności dotknął kraje wysoko rozwinięte spowodował, że pojęcie „pułapki” zmniejszyło jej przydatność w opisywaniu dylematów charakterystycznych wyłącznie dla krajów na średnim poziomie rozwoju. Problem trwałego wzrostu zachodzi zawsze, nie tylko przy średnich dochodach. Poza tym, to co pozornie może wydawać się tkwieniem w pułapce, często okazuje się powolnym dołączaniem do krajów wysoko rozwiniętych. Wzrost gospodarczy i konwergencja są bowiem procesami długotrwałymi. Według raportu Think tank Center for Globar Development od połowy lat 80. kraje o średnim poziomie dochodu rosły szybciej niż kraje rozwinięte, a nawet szybciej niż kraje biedne10. Jak zauważa Arkadiusz Sieroń, PKB per capita jako miernik gospodarczy nie oddaje w pełni skali rozwoju i może przeszacowywać rozumiany szerzej dystans cywilizacyjny krajów o średnim dochodzie od państw bogatszych – w przypadku wielu niedochodowych wskaźników występuje większa konwergencja11.

Kolejnym problemem jest to, że pewne grupy społeczne odnotowują dosyć długotrwałą stagnację płac realnych, co może skłaniać je do utożsamiania własnej „pułapki” dochodowej z „pułapką” odnoszącą się do całej gospodarki. Koncepcję „pułapki” podważa również Sławomir Mentzen określając ją „keynesizmem XXI wieku”. Autor wiąże ją z pułapką państwa, które wykorzystuje tą koncepcję jako alibi w podejmowanych przez siebie działaniach (zwiększanie zakresu działań państwa pod przykrywką odbudowy gospodarki)12. Jak przyznaje Robert Barro pułapki średniego rozwoju mogą stanowić echo pułapki ubóstwa oraz formę krytyki kapitalizmu za brak konwergencji między krajami. Konwergencja jednak występuje, ale między krajami o zbliżonych warunkach instytucjonalnych13.

▪ Podsumowanie

Podsumowując, nie ma do końca sprecyzowanej koncepcji „pułapki”, przez co jej trafność może rodzić pewne wątpliwości. Jednak nawet w przypadku odrzucenia koncepcji „pułapki średniego rozwoju” należy liczyć się z tym, że państwom grożą znaczne spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego oraz popadnięcie w stan stagnacji na długie lata bez względu na to, do której grupy państw są zaliczane. Wiele z nich może znaleźć się w pułapce demograficznej, regulacyjnej czy politycznej a jedynym sposobem na przezwyciężenie tych problemów jest przeprowadzanie gruntownych reform i prowadzenie odpowiedzialnej polityki makroekonomicznej, które pozwolą na zwiększenie poziomu zamożności oraz standardu życia społeczeństwa, zapewnią ochronę przed nierównowagą ekonomiczną oraz problemami demograficznymi.

▪ Bibliografia

Autorka: Justyna Ziobrowska

1 W scenariuszu posługiwać się będziemy określeniem „pułapka średniego rozwoju” natomiast bardziej rozpowszechnione jest pojęcie „pułapka średniego dochodu”, które odnosi się również do kwestii rozwoju, nie podziału dochodu.

2 I.S. Gill, H. Kharas, An East Asian Renaissance: Ideas for Economic Growth, World Bank, Washington, 2007, s. 3-5.

3 I.S. Gill, H. Kharas, The Middle-Income Trap Turns Ten, “Policy Research Working Paper” 7403, World Bank Group, August, 2015, s. 7.

4 Ideas for Economic Growth…, op.cit.

5 Bank Światowy już w 2007 roku określił, że pułapka średniego rozwoju może dotyczyć tych państw, które osiągnęły 11 proc. PKB Stanów Zjednoczonych i mają trudności, by się dalej rozwijać.

6 A. Wojtyna, Kontrowersje teoretyczne wokół koncepcji pułapki średniego poziomu rozwoju, „Gospodarka Narodowa”, nr 6, 2016, s. 8.

7 P.R. Agénor, O. Canuto, M. Jelenic, Avoiding Middle-Income Growth Traps, Economic Premise, The World Bank, nr 98, 2012, s. 1-7.

8 A. Zielińska- Głębocka, J. Kwiatkowski, T. Tomaszewski, Zróżnicowanie i stany nierównowagi w gospodarce globalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2020, 42-47.

9 A. Patrzylas, Mizerna innowacyjność kontra imponujący wzrost. Polska wpadła w pułapkę średniego dochodu? https://forsal.pl/gospodarka/artykuly/8109618,pulapka-sredniego-dochodu-polska-analiza.html, dostęp: 13.09.2021.

10 D. Patel, J. Sandefur, A. Subramanian, The New Era of Unconditional Convergence, Working Paper, 566, Center for Global Development, 2021, s. 15-30.

11 A. Sieroń, Czy Polska wpadła w pułapkę średniego dochodu?, „Optimum. Economic Studies”, nr 2, 2019, s. 56.

13 R. Barro, X.S. Martin, Convergence, “Journal of Political Economy”, vol. 100(2), 1992, s. 22-51.